Buk pospolity
Fagus sylvatica
Buk pospolity to duże drzewo liściaste o gładkiej, popielatoszarej korze i gęstej koronie, które dorasta do 30-50 metrów wysokości. Rozpoznać go można po błyszczących, eliptycznych liściach i charakterystycznych trójgraniastych orzeszków zwanych bukwią.
Opis gatunku
Buk pospolity dorasta zwykle do około 30 metrów, wyjątkowo do 50 metrów. Młodsze drzewa mają smukłą koronę, starsze rozwijają gęstą, szeroką i nisko osadzoną. Gdy rośnie w zwartym lesie, pień pozostaje wysoki i pozbawiony bocznych gałęzi, natomiast drzewo rosnące samotnie tworzy potężne konary stromo wzniesione, które na końcach nieznacznie zwisają.
Pień jest dobrze widoczny przynajmniej do połowy korony, gdzie dzieli się na potężne konary. Kora jest cienka i gładka, popielatoszara, z wiekiem staje się nieco szorstka, ale nigdy nie pęka ani się nie łuszczy. Pąki są długie i ostro zakończone.
Eliptyczne liście dorastają do 12 centymetrów długości i 5 centymetrów szerokości, z wierzchu ciemnozielone i błyszczące, od dołu jasne i matowe. Jesienią przybierają rdzawe barwy. Są orzęsione na brzegach, owłosione na ogonku i na nerwach od spodu liścia.
Kwitnie wraz z rozwojem liści na przełomie kwietnia i maja. Kwiaty męskie zwisają na długich osadkach i zawierają po 10–15 pręcików, zaś kwiaty żeńskie zebrane po dwa otoczone są czteroklapową okrywą, która drewnieje tworząc miseczkę. Z kwiatów żeńskich rozwijają się trójgraniaste, brązowe orzeszki zwane bukwią, osiągające do 2 centymetrów długości, osadzone w zdrewniałej torebce pękającej wczesną jesienią. Są przysmakiem dla zwierzyny leśnej, ale obrane z łupiny są jadalne także dla ludzi.
Drewno buka jest twarde, ciężkie i spoiste, o barwie różowawej z fioletowym rdzeniem. Dostarcza doskonałego materiału meblowego, nadaje się na parkiety, sklejki i płyty wiórowe. Przemysł chemiczny wytwarza z niego papier, ocet drzewny, węgiel drzewny i olej smołowy. Buk ma również dużą wartość opałową i jest wykorzystywany jako roślina ozdobna w parkach. Dawniej sadzono buki w pobliżu domów wierząc, że chronią przed uderzeniami piorunów.
Występowanie
Buk pospolity występuje w stanie dzikim w Europie i Azji Zachodniej, od północy Półwyspu Iberyjskiego przez Francję, Niemcy i Europę Środkową po Bałkany. Przez Polskę przebiega północno-wschodnia granica jego zasięgu, przebiegająca od Królewca przez Olsztyn, Bydgoszcz i Poznań do Radomi i Lublina. W Polsce zachodniej i południowej buk jest jednym z podstawowych drzew tworzących lasy.
Lubi dość wysoką wilgotność powietrza i rośnie na glebach żyznych, napowietrzonych i wilgotnych. Charakteryzuje się dużą tolerancją poziomu zakwaszenia gleby. W północnej Europie występuje do 650 metrów, im dalej ku południu tym rośnie wyżej.
Ciekawostki
Nazwa buka pochodzi od anglosaskiego słowa boc i starogermańskiego Buche, stąd angielskie słowo book oznaczające książkę. W Skandynawii pierwsze manuskrypty spisywano na cienkich bukowych tabliczkach, oprawianych w bukowe okładki. Buk może żyć ponad 400 lat, a w południowej Europie nawet ponad 500 lat.