Jarząb pospolity
Sorbus aucuparia
Jarząb pospolity to smukłe drzewo z rodziny różowatych, dorastające zwykle do 15 metrów. Rozpoznasz go po piłkowanych złożonych liściach i gęstych baldachach białych kwiatów, które w jesieni zamieniają się w jaskrawoczerwone jagody.
Opis gatunku
Zwykle smukłe drzewo o wąskiej koronie osiąga do 15 metrów wysokości, choć rekordowe okazy sięgają 28 metrów. Pień ma gładką, szarawą korę i średnicę do 0,75 metra, a gałęzie wyrastają ukośnie ku górze. Młode pędy są owłosione, później nagie i szarawobrązowe, zaś pączki osiągają 10–15 milimetrów długości.
Liście są złożone z 5 do 8 par siedzących listków, osiągają od 10 do 35 centymetrów długości i jesienią przebarwiają się na złotożółty lub żółtoczerwony kolor. Po roztarciu pachną gorzkimi migdałami. Młode liście mają silne owłosienie, które z czasem znika. Listek szczytowy jest krótszy od bocznych, a poszczególne listki są wydłużone, u nasady zaokrąglone, a w pozostałej części ostro piłkowane.
W maju drzewo kwitnie gęstymi baldachami zawierającymi około 250 białych kwiatów o średnicy 8–10 milimetrów. Kwiaty mają charakterystyczny zapach gorzkich migdałów i wydzielają nektar. Po przekwitnieniu zawiązują się małe, kuliste owoce o średnicy 8-10 milimetrów, które w lipcu przybierają barwę od szkarłatnej do pomarańczowej, a dojrzewają od sierpnia do października. Wiszą na drzewie do początku zimy. Każdy owoc zawiera po trzy drobne, brązowe nasiona.
Drewno jarzębu jest elastyczne i wytrzymałe, choć nietrwałe, o gęstości 600–700 kilogramów na metr sześcienny. Drzewo żyje zwykle 80–100 lat, a owoce rozsiewane są głównie przez ptaki. Gatunek wyróżnia się dużą zdolnością do regeneracji po uszkodzeniach – nawet odsłonięte korzenie wykazują znaczną mrozoodporność.
Występowanie
Jarząb pospolity rośnie w całej Europie i Azji, od Islandii i Półwyspu Skandynawskiego po Maroko i północną Azję Mniejszą. W Polsce jest pospolitym gatunkiem na całym obszarze. Preferuje lasy liściaste, mieszane i iglaste, zarośla i miedze, rosnąc zwykle w rozproszeniu.
Ma niewielkie wymagania do wzrostu, radzi sobie dobrze na glebach piaszczystych, znosi zacienienie, jak również na glebach wilgotnych i wapiennych. Drzewo jest odporne na zanieczyszczenia powietrza i mróz, a wyróżnia się zdolnością do przekraczania górnej granicy lasu w obszarach górskich.
Ciekawostki
W górach jarząb rośnie licznie w piętrze kosodrzewiny, powyżej granicy lasu, dzięki niezwykłej odporności na zimową suszę fizjologiczną i surowe warunki. Gatunek wyróżnia się także dużą zdolnością do regeneracji – uszkodzenia kory pokrywa się nową tkanką w ciągu zaledwie czterech tygodni, często nie pozostawiając śladu.